Persklaar maken

‘Het doel van persklaar maken is om van een manuscript vlot lopend Nederlands te maken,’ aldus de huisregels van een van de uitgevers die mij inschakelen als persklaarmaker. Diezelfde huisregels vermelden echter dat de schrijfstijl van de schrijver of vertaler intact dient te blijven. Daarnaast heeft elke uitgever zijn eigen voorkeur voor ‘weleens’ of ‘wel eens’, ‘u hebt’ of ‘u heeft’, voor één of twee accenten op ‘óé’ en ‘íé’ en voor ‘T-shirt’ met een hoofdletter T of een t in klein kapitaal.

Door al deze voorschriften en voorbehouden zat ik bij mijn eerste persklaarmaakklussen met opgetrokken schouders achter mijn laptop. Inmiddels, ruim tweehonderd manuscripten verder, zowel geschreven door Nederlandse auteurs als vertalingen, werk ik zoals ik een boek lees: ontspannen op de bank, de schouders omlaag. Dat ik voornamelijk romans en thrillers persklaar mag maken, boeken die ik tevens voor mijn plezier lees, draagt hier absoluut aan bij.

Persklaar maken in de praktijk

Naast het controleren van het manuscript op een consequente schrijfwijze van ‘weleens’ of ‘wel eens’ et cetera, komt persklaar maken in de eerste plaats neer op het corrigeren van tik- en andere taalfouten, het inlassen van vergeten woorden en het plaatsen van de juiste leestekens op de juiste plek. Stroeve zinnen kan ik vaak versoepelen, zónder de schrijfstijl te beïnvloeden, door ze in te korten, op te splitsen of door de woorden te herschikken, en alinea’s die te lang zijn of waarin meer dan één personage aan het woord is, knip ik in tweeën. In vertalingen repareer ik eventuele vertaalfouten en heb ik soms nog wat werk aan woordgrappen of idiomen die in het Nederlands iets van hun scherpte hebben verloren.

Al mijn wijzigingen worden bijgehouden in Word, de bureauredacteur (mijn contactpersoon bij de uitgever) en de schrijver of vertaler deze kunnen controleren. Word biedt bovendien een oneindig ruime kantlijn. Waarvan ik regelmatig gebruikmaak. Want wat nu als ik struikel over een plot- of perspectieffout, of tegen een personage-inconsistentie aan loop (zoals de man die twee moeders leek te hebben, om maar een voorbeeld te noemen)? Nog los van de stijlbreuk die het zou opleveren als ik dit kón oplossen, is het niet míjn verhaal en zijn het niet míjn personages.

In die gevallen plaats ik een opmerking in de kantlijn. Zoals: ‘Dit valt buiten haar perspectief, dit kan ze niet weten’, ‘Wie is hier aan het woord?’, ‘Dénkt hij dit of zégt hij dit?’, ‘Dit botst met […]’, ‘Zou ik schrappen, blijkt al uit […]’ en ‘Hij heeft toch al een moeder die op Aruba woont?’ De schrijver gebruikt mijn opmerkingen en vragen vervolgens om de tekst in zijn of haar eigen woorden te herschrijven.

Ook als het een vertaling betreft en de inhoudelijke fout of onduidelijkheid tevens in het origineel staat (dat ik erbij krijg, mits in het Engels, kan ik niet anders dan een opmerking of vraag in de kantlijn plaatsen. Onlangs nog heeft de bureauredacteur een bekende Engelse thrillerauteur een flinke waslijst van de vertaler en mij voorgelegd; zo was er een scène op een terras terwijl het vlak daarvoor nog stortregende.

In een andere vertaalde thriller die ik recent persklaar maakte, vond ik dat er bij de ontknoping veel te veel werd uitgelegd. Ik kon het niet laten hier iets over op te merken – ‘Schrappen s.v.p., dit kan de lezer zélf afleiden’ – maar of dit is gebruikt moet nog blijken. Vaak kom ik pas te weten welke van mijn wijzigingen en opmerkingen zijn gebruikt als het boek is verschenen. (Daarom sta ik vrijwel wekelijks in de boekhandel te gluren.)

Klaar voor de pers?

Voordat ik het manuscript van een Nederlandse auteur persklaar mag maken, heeft een interne redacteur van de uitgever het al minstens eenmaal geredigeerd. Dit kan de acquirerend redacteur zijn of een van de overige redacteuren die bij een uitgever werken.

Ná het persklaar maken volgt er – ondanks de naam – nóg een redactieronde, waarin een corrector (vaak een freelancer, net als ik) de foutjes corrigeert die alle voorgaande rondes hebben overleefd. Hij of zij controleert het manuscript – dat in dit stadium de ‘proef’ wordt genoemd – tevens op zetfoutjes, zoals woorden aan het eind van een regel die verkeerd worden afgebroken (‘jongen-sinternaat’) en pagina’s waarop maar één regel staat (zogenaamde ‘hoerenjongen’).

Pas als de bureauredacteur, die zowel mijn wijzigingen als die van de corrector controleert, de laatste correcties heeft doorgevoerd, is het manuscript – eindelijk – persklaar.

Al met al zijn er bij de totstandkoming van een boek ‘van eigen bodem’ dus minimaal vier redacteuren betrokken en ondergaat het manuscript mínstens zoveel redactierondes. Dat wil zeggen, als het boek verschijnt via een reguliere, bekende uitgever.

Selfpubbers

Want lang niet alle boeken verschijnen via een reguliere uitgever. Zo word ik regelmatig gevraagd door ‘selfpubbers’, auteurs die hun boek in eigen beheer uitgeven, om hun manuscript te redigeren (alleen uitgevers zeggen ‘persklaar maken’).

Die neem ik echter niet altijd aan. Vooral omdat ik niet te vaak nee wil zeggen tegen uitgevers – ze zouden weleens op zoek kunnen gaan naar een andere freelancer. Maar ook omdat ik bij selfpubbers de vrijheid neem alleen manuscripten op te pakken die me aanspreken qua thema en schrijfstijl. Indien ik geen ‘klik’ heb met het verhaal verwijs ik de auteur door naar een collega-redacteur. Win-win-win, lijkt me.

Neem ik het selfpub-manuscript wel aan, dan spreken we vaak af voor een kop koffie; een prettige bijkomstigheid van het werken voor selfpubbers, want mijn contact met uitgevers verloopt volledig via de mail, laat staan dat ik de schrijver ooit ontmoet. Al ben ik binnenkort – voor het eerst – uitgenodigd voor de boekpresentatie bij een grote uitgeverij.

Etaleren

Om selfpubbers en uitgever-zoekende schrijvers te helpen hun manuscript te verbeteren en om te voorkomen dat ik telkens dezelfde opmerkingen moet plaatsen, ben ik vorig jaar begonnen met het ‘delen’ van schrijftips via social media – in mijn geval LinkedIn. Deze tips baseer ik op fouten en verbeterpunten die ik regelmatig tegenkom in fictietitels, zowel in mijn rol als persklaarmaker (voor uitgevers) als die van redacteur (voor selfpubbers).

Een van die tips ging over dialoognotatie. Niet alleen gaf ik daarin aan waar de leestekens komen – voor het afhalingsteken, niet erna – maar liet ik tevens zien hoe je ‘zegt hij’ en ‘vroeg ze’ kunt weglaten door het non-verbale en het citaat op dezelfde regel te plaatsen. Dus:

Fred trok een vies gezicht. ‘Hoe lang staat die koffie al?’

Wat een kortere schrijfwijze oplevert dan:

Fred trok een vies gezicht.

‘Hoe lang staat die koffie al?’ vroeg hij. (Terzijde: afhankelijk van de huisregels schrijf ik ‘hoelang’ of ‘hoe lang’, maar ‘hoe lang’ heeft mijn voorkeur omdat je ook niet ‘hoelanger’ schrijft.)

Andere tips behandelden onder andere show don’t tell, perspectief(breuk), het opbouwen van suspense en iets wat zelfs bestsellerauteurs regelmatig doen: hun personages gelijkende namen geven (Fred, Frits, Frank, Fredrik), waardoor de lezer de draad kwijt kan raken.

Vanzelfsprekend deel ik deze tips tevens om mijn meerwaarde als redacteur te demonstreren – freelancen betekent immers etaleren. Om dezelfde reden gebruik ik LinkedIn om de boeken te promoten die ik van redactie heb voorzien. De persklaarmaker wordt namelijk níét vermeld in het colofon.

Ten slotte heb ik LinkedIn gebruikt om een netwerk van collega-redacteuren op te bouwen. Nuttig, omdat dit soms werk oplevert, maar ook gezellig: nu en dan spreken we af voor een kop koffie. Freelance redacteur is namelijk geen minder eenzaam beroep dan schrijver.

 

2 gedachten over “Persklaar maken

  1. Goed geschreven!
    Je opdrachtgevers zijn natuurlijk concurrenten van elkaar: ik hoop dat zij zich kunnen vinden in de volgorde waarin zij genoemd worden aan het einde (en dat de opdrachtgevers die je niet noemt het niet erg vinden)!

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.