Kunnen boeken de samenleving ontharden?

Het boek dat ik momenteel lees, een dystopische thriller, bood me nieuwe munitie om het belang van lezen aan te stippen.

In een aantal hoofdstukken richt een van de personages – een oude man die in zijn eigen ogen een hoop goeds voor de wereld heeft gedaan, maar waar je naarmate het verhaal vordert steeds meer twijfels bij krijgt – zich direct tot de lezer, om zijn (wan)daden te verdedigen. Dat deed me denken: hoe vaak geef je in het dagelijks leven iemand de ruimte om zijn daden en gedrag ongehinderd toe te lichten, gegeven dat je het totaal niet met hem of haar eens bent? Misschien neem je wel zóveel aanstoot aan zijn of haar woorden dat je niet wílt luisteren. Níét luisteren wordt dan een vorm van protest: je wilt dat de ander ook zíét dat je niet luistert en zo nodig maak je dit extra duidelijk door op te staan en weg te lopen. Of ‘Nazi!’ (of vul maar in) te roepen.

Het gevolg hiervan is dat degene die boven op de spreekwoordelijke zeepkist staat zijn woorden kracht moet bijzetten, waardoor hij hardere woorden zal gebruiken om zijn standpunt neer te zetten. Hardere woorden dan hij anders had gebruikt. Het ‘verharden van de maatschappij’ vindt mijns inziens hierin zijn oorsprong. Er wordt niet geluisterd. We laten de ander niet uitpraten.

In boeken daarentegen kún je niemand onderbreken – noch kun je onderaan de pagina je ongezouten mening achterlaten. Je kunt het boek hooguit dichtklappen. Maar vaak lezen we door, zijn we op een voyeuristische manier zelfs nieuwsgierig naar die crimineel/dictator/psychopaat/racist, of het nu fictie of non-fictie betreft – met als noot dat je in veel fictieve personages gemakkelijk die ene politicus of crimineel kunt herkennen, ondanks dat de schrijver benadrukt dat elke gelijkenis op toeval berust.

Ook films en series bieden dit kijkje in de ziel, met als enige verschil dat filmpersonages zich altijd tot een ander personage moeten richten, terwijl boekpersonages zich direct tot de lezer kunnen richten. Zo hoeft het geschreven (fictieve) personage geen rekening te houden met de mogelijkheid onderbroken te worden, terwijl het (fictieve) filmpersonage hier wel rekening mee moet houden omwille realistisch over te komen. Hierdoor moet dhij ófwel zijn woorden kracht bij zetten, ófwel met een stalen gezicht zijn denkwijze meedelen, waardoor hij simpelweg als ‘slechterik’ (denk Lex Luthor) of gestoorde zal worden neergezet en daardoor minder serieus genomen.

Kun je al dan niet fictieve boekpersonages dan wél serieus nemen? De kracht van literatuur is juist dat je de personages niet serieus hóéft te nemen om toch hun beweegredenen te leren kennen. Je laat ze uitpraten, opbiechten en zichzelf verdedigen, zelfs al druisen hun overtuigingen lijnrecht in tegen de jouwe.

Goed, of boeken de samenleving helpen ontharden is maar de vraag, maar dat ze je leren luisteren is een feit.

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.